آیا تا به حال در طول زندگیتان پیش آمده که یک اتفاق و مسئله تلخ (مدام) برایتان اتفاق بیوفتد و تکرار شود؟ مثلاً همیشه شکست بخورید، همیشه خیانت ببینید یا همیشه در طول روابط، مدام به آدمهایی بربخورید که از شما سوءاستفاده میکنند؟ این تنها بخش کوچکی از کلیت مباحثی میباشد که اکنون در مجله اینترنتی کمپ آرامش راجع به طرحواره ها میخوانید. برای «درک مفهوم طرحواره»، «دلایل و چگونگی شکلگیری طرحواره ناسازگار» و «طرحواره درمانی»، تا انتهای این نوشتار با ما همراه باشید.
طرحواره چیست؟ – مفهوم طرحواره
وقتی نوزادی به دنیا میآید، به مرورِ زمان، چگونگی جهان اطرافش را درک میکند و انتخاب میکند که در قبال مسائل مختلف چه رفتاری نشان دهد؟ به عنوان مثال میفهمد آتش داغ و سوزان است و اگر به آن دست بزند میسوزد؛ یا اگر به آدمها لبخند بزند آدمها نیز به او لبخند خواهند زد. سپس در طول زمان متوجه میشود که باید در قبال مسائل مختلف چگونه برخوردی از خود نشان دهد؟ و همچنین میفهمد که اشیاء، والدین و محیطی که در آن زندگی میکند، چگونه هستند؟
واژه «طرحواره» یا «اسکیما» (schema) به طور کلی تحت عنوان قالب، الگو یا ساختار تعریف میشود. طرحوارهها در واقع همانند عینکهایی هستند که در همان سنین کم و با کسب اولین تجربهها، بر روی چشم ما انسان قرار میگیرند و از آنجا به بعد جهان را همانگونه میبینیم. به عبارت دیگر طرحواره ها یک سری خاطرات، تجارب، اعتقادات، آموزههای اولیه و یا کلیشههای رفتاری هستند که چگونگی دیدگاه ما به خود و جهان را مشخص میکنند.
این طرحوارهها میتوانند سازگار و سالم و یا ناسازگار و اشتباه باشند. طبیعتاً طرحواره سازگار و مفید مشکلی برای افراد به وجود نمیآورند؛ بلکه مشکل از آنجایی شروع میشود که طرحواره ناسازگار و اشتباه در ذهن ما، شکل بگیرد.
حال این سؤال به وجود میآید که طرحواره های ناسازگار چه مشکلاتی را در طول زندگی به وجود میآورند؟ به همین منظور در ادامه با «مشکلات طرحواره های ناسازگار» آشنا میشویم.
مشکلات طرحواره های ناسازگار
در ابتدا لازم است بدانید که در مغز ما انسانها، قسمتی به نام «آمیگدال» وجود دارد که مسئول هیجانات ماست. این قسمت شامل قشرهایی است که تفکر، اندیشه و منطق از آنجا نشأت میگیرند. وقتی طرحواره ناسازگار و اشتباهی داریم، آمیگدال یا هیجان و حال بدِ ما، زودتر از منطق، خودش را نشان میدهد؛ در نتیجه نمیتوانیم در موقعیتهای چالشی منطقی رفتار کنیم.
این طرحوارههای ناسازگار که عمدتاً در کودکی شکل میگیرند، میتوانند در طول زندگی برایمان آسیب و رنج ایجاد کنند. همانگونه که در کودکی یاد گرفتهایم که اگر بخاری را لمس کنیم، میسوزیم؛ اگر یاد گرفته باشیم «آدمها قرار است به من آسیب بزنند»، «دنیا جای بدی است» یا «من آدمی ناتوان هستم»، با مشکلات بسیاری روبه رو میشویم.
مثلاً اگر در کودکی این احساس در ما به وجود آمده باشد که آدمهای اطرافمان قرار است ما را ترک کنند یا مورد سوءاستفاده قرار دهند، هرگاه مسئله ارتباط برایمان پیش میآید، در دستگاه آمیگدالِ ما هیجانهایی مثل: اضطراب، ترس، شرم و یا خشم ایجاد میشود که سبب میشود نتوانیم منطقی به آن ارتباط نگاه کنیم.
با وجود طرحواره ناسازگار ما متوجه نمیشویم که این ادراک غلط است، بلکه احساس میکنیم حق با ماست و اشتباه از دیگران است!
راه های تشخیص طرحواره های ناسازگار
این مسئله یک بیماری فیزیکی نیست که دردها و علائم جسمانی نشاندهندهی وجود مشکل باشند؛ بلکه اتفاقی است که در ذهن ما افتاده و نگرشی اشتباه را به وجود آورده است. این نگرشهای اشتباه سبب میشود مدام در روابط دچار چالش شویم، مدام در کارهایمان شکست بخوریم و یا مدام تغییر شغل دهیم و نتوانیم کار مورد علاقهمان را پیدا کنیم. “همین جاست که علائم خود را نشان دادهاند!!!”
در واقع این علائم یک سری رفتارها و موقعیتهای تکرار شوندهای هستند که سبب میشوند اتفاقی که دوست داریم بیوفتد را تجربه نکنیم. در نتیجه هر انسانی لازم است حداقل یک بار دوره تراپی را بگذراند تا متوجه شود که نگاهش به دنیا، مسائل و آدمها و روابط درست است یا برخاسته از رنجها، آسیبها و ناراحتیهای زندگی اولیهاش است و آیا واقعاً حال خوب و نرمالی دارد یا درگیر طرحواره ناسازگار اولیه و مشکلاتی است که بدون آنکه بداند، زندگی را برایش سخت کردهاند!
در اکثر مواقع افراد، خیلی خوب از پس کارهایشان برمیآیند و مشکلات را حل میکنند؛ اما در برخی موقعیتها شبیه یک بچه 5 تا 7 ساله و شاید یک نوجوان 14 ساله رفتار میکنند و با خود میگویند: «میدانم که نباید این گونه رفتار کنم اما نمیدانم چرا این گونه عمل میکنم!» اینجا دقیقاً همانجایی است که هیجانات آمیگدالِ فرد، فعال شده و مغز به جای تحلیل و تفکر، رفتاری اشتباه و هیجانی را بروز میدهد.
لازم است بدانید که معمولاً انسانها در هر سنی که آسیب دیدهاند، در همان سن از لحاظ طرحوارهای گیر میکنند.
علت شکل گیری طرحواره ناسازگار
5 نیاز هیجانی اساسی در انسان وجود دارد که باید در کودکی بهدرستی برآورده شوند و در صورت برآورده نشدن این نیازها، ناکامی اتفاق میافتد و در نهایت طرحواره های ناسازگار در ذهن انسان شکل میگیرد. این نیازها عبارتاند از:
- دلبستگی ایمن
- احساس کارآمدی و هویت مستقل
- بیان آزادانه احساسات و هيجانات
- خود انگیختگی
- محدودیتهای واقعگرایانه
در ادامه هر یک از این نیازها را مورد بررسی قرار میدهیم.
اولین نیاز «دلبستگی ایمن»
در همان روزهای کودکی، باید رابطه و دلبستگیِ ایمنی بین فرزندان و پدر و مادر شکل بگیرد؛ تا کودک، دوست داشته شدن، امنیت، ثبات و پذیرفته شدن را احساس کند. شایان ذکر است که این دلبستگیِ ایمن، فضای روانی کودک را امن میکند.
دومین نیاز «احساس کارآمدی و هویت مستقل»
کودک در مسیر رشد باید به این نتیجه برسد که میتواند یک سری کارها را مستقل از دیگران انجام دهد. در واقع، هدف این است که کودک به این نتیجه برسد که یک انسانِ کارآمد است و میتواند استقلال داشته باشد. وقتی این نیاز در کودکی ناکام بماند، فرد در بزرگسالی نیز مدام در قبال کارآمدی خود شک و تردید دارد، نمیتواند مستقل شود و با مشکلات زیادی روبهرو میشود.
سومین نیاز «بیان آزادانه احساسات و هيجانات»
این نیاز یعنی کودک بداند اگر احساسات و هیجاناتش را بیان کند، مورد پذیرش دیگران واقع میشود و احساساتش برای دیگران معتبر و مهم است. گاهی در عرف پیش میآید که اگر پسر بچهای زمین بخورد و بخواهد ناراحتی خود را بهصورت گریه ابزار کند، با جمله «مرد که گریه نمیکند» مواجه میشود.
متأسفانه برخی از ما انسانها در بزرگسالی نیز اجازه نمیدهیم که افراد نیازهایشان را آزادانه بیان کنند و یا حتی راجع به هیجانات و احساساتشان بدون آنکه مورد قضاوت قرار بگیرند، صحبت کنند.
چهارمین نیاز «خود انگیختگی»
منظور از خود انگیختگی این است که فرد، هویت شخصی و انگیزه درونی داشته باشد و برای خودش، نظراتش و کارهایی که دوست دارد، ارزش قائل شود. نقطه متقابل «خود انگیختی»، «دیگر جهتمندی» است که سبب میشود فرد احساس کند، نباید عقیده و نظری نداشته باید و هر چه دیگران بگویند، همان درست است.
پنجمین نیاز «محدودیتهای واقعگرایانه»
کودک باید بداند که محدودیتهایی در زندگی وجود دارد. یعنی گاهی ناکامی را نیز باید تجربه کند و ممکن است به برخی از خواستههایش نرسد. اگر کودک این مرحله را تجربه نکند در بزرگسالی ممکن است با مشکلاتی روبه رو شود. البته اصلاً به این معنی نیست که شما سبکِ فرزندپروری سختگیرانه را پیش بگیرید و کودک خود را در معرض ناکامی و شکست قرار دهید؛ بلکه کودک، این ناکامیهای کوچک را بهطور ناخواسته در مسیر زندگی تجربه خواهد کرد.
یادتان باشد که شکستهای پیدرپی در سنین اولیه زندگی سبب میشود فرزند شما در زندگی انگیزه خود را دست بدهد و دیگر کاری را از پیش نبرد.
شایان ذکر است هنگامی که این 5 نیاز اصلی برآورده نشود، 18 طرحواره ناسازگار و اشتباه در زندگی شخص به وجود میآید که این طرحواره های ناسازگار نقطهی شروع مشکلات در زندگی افراد میشوند.
آشنایی با طرحواره درمانی
تاکنون متوجه شدیم که اگر مدام در کار و روابط عاطفی شکست میخوریم و یا مشکلاتی که در سنین کودکی برایمان رخ داده، هنوز ذهنمان را به خود درگیر کرده است، احتمالاً طرحواره ناسازگار اولیه در ذهنمان شکل گرفته است و باید به یک روان درمانگر مراجعه کنیم.
طرحواره درمانی (Schema therapy) روشی درمانی است که در این روش، رواندرمانگر تلاش میکند به بخش ناخوداگاه مغز دسترسی پیدا کند.
طرحواره درمانی به ما کمک میکند تا با روشهای سازگار و انعطافپذیر آشنا شویم و از مشکلاتی که در اثر برطرف نشدن 5 نیاز هیجانی به وجود آمده است، رهایی یابیم. به عبارت دیگر حضور در یک اتاقِ درمان به ما کمک میکند تمام مهارتهایی را که نتوانستهایم بهدست آوریم را آموزش ببینیم و نیازهای ارضا نشده کودکیمان برآورده کنیم.
همچنین در طرحواره درمانی موردی به نام «فرا تشخیص» وجود دارد. یعنی ممکن است برای درمان مشکلاتی مثل: اضطراب، افسردگی، اختلالات شخصیتی، OCD و وسواسهای مختلف به یک متخصص مراجعه کنیم اما در طول درمان مشخص شود که همه این مشکلات صرفاً نمود بیرونیِ وجودِ طرحواره های ناسازگار اولیه است. در واقع ممکن است این علائم شاخههای درختی باشند که ریشههای آن طرحواره های ناسازگار هستند!
لینک مقالات تکمیلی و پیشنهادی
- روش های آسان خود مراقبتی – چطور حالم را بهتر کنم؟ (+)
- برای هر مشکل چه کتابی بخوانیم؟ (+)
- لیست بهترین کتاب ها برای آرامش اعصاب (+)
- تکنیک های مدیریت خشم؛ چگونه خشم و عصبانیت خود را کنترل کنیم؟ (+)
- روش و تکنیک های رهایی از وابستگی عاطفی افراطی (+)
- راهکارهای غلبه بر استرس در قرار عاشقانه (+)
- راه های کنترل استرس و اضطراب (+)
- چگونه به خود احترام بگذاریم؟ – ۱۰ قانون احترام به نفس (+)
- تفاوت روانشناسی زرد و روانشناسی علمی (+)
- کاریزما چیست؟ – ویژگی های افراد کاریزماتیک (+)
سخن پایانی
در این نوشتار تلاش کردیم به زبانی ساده، شما را با مفهوم طرحواره، طرحواره ناسازگار و طرحواره درمانی در روانشناسی آشنا کنیم. امیدواریم پس از خواندن این مقاله به پاسخ سوالات ذهنی خود رسیده باشید و در جهت بهبود شرایط روح و روانتان قدم بردارید. اگر میدانید مطالعه این نوشتار میتواند برای دوستان شما نیز مفید و آموزنده باشد، پیشنهاد میکنیم لینک این صفحه از مجله اینترنتی کمپ آرامش را با آنها به اشتراک بگذارید. در نهایت پذیرای نظرات و پیشنهادات شما عزیزان در قسمت دیدگاهها هستیم.
